نگاهی اجمالی به تاریخ اقتصاد ایران از گذشته تاکنون

تاریخ اقتصاد ایران

نگاهی اجمالی به تاریخ اقتصاد ایران از گذشته تا امروز

برای این که درک درستی از اقتصاد ایران داشته باشیم و یک ریشه یابی منطقی از نابسامانی های اقتصادی موجود در کشور بدست آوریم بهتر است تا حدودی با گذشته تاریخ اقتصاد ایران آشنا شویم.

در این نوشته قصد داریم به صورت اجمالی نگاهی به وضعیت اقتصادی ایران از دوره صفویه تاکنون بیاندازیم و برخی از دلایل مشکلات اقتصادی که اکنون با آن روبرو هستیم را ریشه یابی کنیم.

متن این مقاله از کتاب نگاهی به اقتصاد ایران تالیف دکتر ابراهیم رزاقی گرفته شده است.

مطالب مربوط به فصل اول کتاب است اما پس و پیش شده است و قسمت هایی هم به متن اضافه شده است.

 

اقتصاد ایران قبل از انقلاب اسلامی

در دوره صفویان که از سال ۸۸۰ شمسی تا ۱۱۱۴  به طول انجامید اقتصاد ایران با اینکه اقتصادی کوچک و عقب افتاده بود اما با این وجود متکی به خود بود و بخش های کشاوزی، صنعت و خدمات، هماهنگ و منطبق با نیازهای جامعه پیش می رفت.

در آن زمان تجارت خارجی بخش حاشیه ای از اقتصاد ایران بود و عموما دارای تراز تجاری مثبت بود.

صادرات ایران در دوره صفویه قالی، ابریشم، بافته های ابریشمی و دیگر تولیدات پیشه وری بود.

 واردات آن زمان به ایران را پارچه های پشمی و نخی، سرب، قلع، ادویه، شکر، عطریات و …. تشکیل می داد.

این دوره در واقع آخرین دوره شکوفایی تاریخ اقتصاد ایران پس از هجوم ویرانگر مغولان و تیموریان بود.

بعد از این دوره کم کم مسیر انحطاطی اقتصاد ایران از اواخر دوره صفویان (از ۱۱۰۱ شمسی به بعد) و تا پایان دوره قاجاریان ادامه یافت.

اقتصاد ایران از اقتصادی با بخش های متوازن و دارای مازاد تجارت خارجی به اقتصادی با موازنه منفی بازرگانی تبدیل شد که در آن عقب ماندگی به بخش ساختاری آن تبدیل گشت و توان بخش کشاورزی رو به تحلیل رفت و صنایع دستی نابود شد.

 

دلایل عقب ماندگی اقتصاد ایران بعد از صفویان

از دلایل ایجاد عقب ماندگی اقتصاد ایران بعد از این دوره شکوفایی در زمان صفویان می توان دو دلیل ذکر کرد:

 

در ابتدا می توان هجوم پیاپی ایل ها و عشایر برای دستیابی به قدرت سیاسی، وصول مالیات های گزاف و … را برشمرد.

این اتفاقات در اواخر دوره صفویان شروع شد و تا ۵۰ سال بعد از روی کار آمدن سلسله قاجاریان ادامه یافت یعنی از ۱۱۰۱ شمسی تا ۱۱۶۰ شمسی.

دلیل دیگری که در ادامه این نابسامانی ها رخ داد شروع دخالت کشورهای استعمارگر روسیه و انگلیس از اوایل قرن نوزدهم در ایران بود.

تهیه و تامین مواد اولیه ارزان برای صنایع رو به توسعه اروپا و فروش مازاد تولیدات این صنایع، دولت های روسیه و انگلیس را  بر آن داشت تا بازار بسته اقتصاد ایران را با نابودی صنایع آن، به روی خود بگشایند.

تحمیل عهدنامه های گلستان، ترکمنچای، پاریس و بسیاری دیگر در همین زمان ها روی داد.

در این دوران که حدود ۱۵۰ سال بطول انجامید اروپا انقلاب صنعتی را پشت سر گذاشت و ماشین را به شکلی گسترده در تولید صنعتی، کشاورزی، حمل و نقل و  خدمات به کار گرفت.

در نتیجه فاصله علمی، فنی و میزان انباشت سرمایه در کشورهای سرمایه دار نسبت به کشورهایی چون ایران، فزونی یافت و چیرگی بر توسعه نیافتگی مشکل تر شد.

 

تاریخ اقتصاد ایران در دوره پس از انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ساختار وابسته اقتصاد کشور، چهره واقعی خود را نشان داد.

 ورشکستگی نظام بانکی به علت پرداخت بی رویه اعتبارات و خروج شدید سرمایه از کشور نخستین واکنش قابل پیش بینی اقتصاد بیمار و وابسته بود.

 سرمایه داران وابسته با احساس ناامنی نسبت به وضعیت موجود، به فروش سرمایه های منقول و غیر منقول خود پرداختند و همین اغلب موسسات تولیدی را به تعطیلی کشاند.

تحریم اقتصادی آمریکا و دیگر کشورهای غربی، مشکلات پس از پیروزی انقلاب را تشدید کرد.

در این دوران اقتصاد وابسته ایران از دو سو زیر فشار قرار گرفت:

 از یک سو نفت ایران بدون خریدار ماند و درآمد نفتی به شدت کاهش یافت.

 و از سوی دیگر با عدم تامین به موقع مواد اولیه،  قطعات و ماشین آلات مورد نیاز، صنایع وابسته ضربه به سختی خوردند.

کمبود کالا،  سرمایه های تجاری را فعال کرد، انتقال سرمایه های تولیدی از بخش کشاورزی، صنعت و ساختمان به بخش خدمات (عمدتا توزیع کالا) افزایش شدید قیمت ها را پدید آورد.

روند افزایش قیمت ها بیش از پیش، سودآوری بخش تجارت و دستگردانی کالا را به اثبات رساند.

 و به این ترتیب فاصله تولید و واردات کالا نسبت به میزان مصرف افزایش یافت و کل اقتصاد کشور در پرتو چنین حرکتی قرار گرفت.

 

مطالعه بیشتر

به این مطلب امتیاز بدید

اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی